Geen planeet B, wel hoop: hoe Laudato Si parochies in beweging brengt
“Je wordt directer, in je gevoel, geraakt… pas daarna zet je je hersens aan het werk.” Met deze woorden vatte een deelnemer treffend de sfeer samen van de Space-for-Grace-middag op 20 maart in Utrecht. Centraal stond de vraag hoe kerken kunnen bijdragen aan een zorgzame omgang met de aarde – zowel spiritueel als praktisch – en welke rol de encycliek Laudato Si daarin speelt als bron van hoop.
De middag begon niet met een lezing, maar met een ervaring. In een speciaal ingericht mini-museum liepen deelnemers in stilte langs uiteenlopende kunstwerken. De uitnodiging: kijk, voel, en merk op wat je raakt. De reacties waren intens en persoonlijk. Een werk dat bleef hangen was een ‘als een appel opgegeten aardbol’. Voor sommigen werd het een confronterende metafoor: we consumeren de wereld en houden slechts de kern over – een beeld dat ook werd doorgetrokken naar de kerk zelf. Maar zoals een andere deelnemer opmerkte: de pit van de appel heeft ook groeipotentie en nieuw leven in zich – een hoopvolle gedachte.
^ Titel: ‘Omkeerbaar’. Kunstenaar: Mérie Rijnberk
“Je wordt directer, in je gevoel, geraakt… pas daarna zet je je hersens aan het werk”
Zorg voor de aarde als ons gemeenschappelijk huishouden
Die gevoeligheid vormde een passende opmaat naar de verdieping in Laudato Si (2015). Theoloog Erik Borgman benadrukt dat deze encycliek niet begint met een analyse of probleemstelling, maar met een lofzang op de schepping. Juist in die verwondering ligt de sleutel tot verandering. Want hoewel de aarde onder druk staat, is zij ook nog steeds mooi, en die schoonheid nodigt uit tot herstel.
Een belangrijk inzicht uit de encycliek is dat de mens niet centraal staat. We zijn onderdeel van een groter geheel, verbonden met alle schepselen. Het gaat daarom niet alleen om technische oplossingen zoals CO₂-reductie of zonnepanelen, maar om een fundamentele verschuiving in hoe wij onszelf zien. Niet als beheerders van de aarde, maar als deelnemers: “wij zijn een boom en niet de boswachter.”
Uithouden en blijven opstaan
Daarmee schuurt Laudato Si tegen een diepgewortelde reflex in de westerse wereld: het zoeken naar (snelle) oplossingen. Ecologische problemen zijn echter geen puzzels die simpelweg opgelost kunnen worden. Ze vragen om uithoudingsvermogen, om het verdragen van complexiteit en om een voortdurende betrokkenheid. Hoop betekent hier niet dat alles goedkomt, maar dat we blijven opstaan en meedoen.
Ook werd kritisch gekeken naar mondiale verhoudingen. Niet iedereen draagt dezelfde verantwoordelijkheid voor de ecologische crisis. Initiatieven vanuit het Westen – hoe goed bedoeld ook – kunnen ongelijkheid versterken als stemmen uit het mondiale zuiden niet serieus worden genomen. Ecologische en sociale rechtvaardigheid zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden.
“Kleine initiatieven, zoals stiltewandelingen in de natuur, kunnen helpen om opnieuw verwondering te ervaren”
Verwondering, aandacht en verbinding
In een panelgesprek kwamen deze thema’s tot leven. Matty van Leijenhorst van de Laudato Si’ Alliantie benadrukte dat het gesprek over klimaat binnen kerken nog lang niet vanzelfsprekend is. Wat voor de één urgent voelt, blijft voor de ander abstract. Juist daarom zijn ontmoeting en uitwisseling essentieel. Kleine initiatieven, zoals stiltewandelingen in de natuur, kunnen helpen om opnieuw verwondering te ervaren en de angst voor schaarste te doorbreken.
Marc Bollerman, directeur van de Vastenactie liet zien hoe ontwikkelingsorganisaties verschuiven van ‘hulp’ naar partnerschap. Mensen in kwetsbare situaties willen niet alleen geholpen worden, maar ook gehoord. Hun verhalen zijn cruciaal, omdat echte verandering begint bij wederzijdse betrokkenheid. Tegelijkertijd vraagt dit om kritische keuzes: hoe handelen we zelf, bijvoorbeeld als het gaat om reizen of consumptie?
Een concreet voorbeeld van verbondenheid kwam van Marjolein Tiemens, die het initiatief Groen Geloven heeft opgezet. Haar parochie startte samen met andere kerken een project waarbij biologische sinaasappels rechtstreeks bij telers in Zuid-Italië worden ingekocht. Dit doorbreekt uitbuiting door tussenhandel en zorgt voor eerlijke lonen. Zo ontstaat niet alleen een duurzamer product, maar ook een relatie tussen gemeenschappen.
Tot slot deelde kunstenares Mérie Rijnberk haar persoonlijke drijfveer. Haar werk ontstaat uit materialen uit de natuur of uit afgedankte spullen. “Er is geen planeet B,” stelde ze. Door bewust grenzen te stellen, zoals het niet meer werken met keramiek vanwege het gebruik van een oven, zoekt ze naar manieren om schoonheid te creëren zonder de aarde verder te belasten.
In een workshop werd vervolgens praktische verdieping gebracht met groene geloofsrituelen. Een synodaal gesprek gaf inzicht in de relatie ‘geven’ en je écht verbinden en verantwoordelijk voelen bij bijvoorbeeld het doneren aan de vastenactie of collecte.
De middag maakte duidelijk dat duurzaamheid niet begint bij techniek, maar bij aandacht. Bij kijken, geraakt worden en je verbonden weten. Vanuit die houding kan hoop groeien, niet als geruststelling, maar als beweging.
__________
Laudatio Si Alliantie promoot de visie van Paus Franciscus op de milieu- en klimaatproblemen en sociaal onrecht. Ineke Roex en Matty van Leijenhorst van de Laudato si’ Alliantie NL helpen je graag op weg, dus neem contact op, geef je op voor hun nieuwsbrief of boek een lezing of workshop.
