Bouwen aan een levendige toekomstgerichte kerk
“Wat blijft, is de beweging. Nu zijn wij zelf aan zet.”
Met die woorden vatte een deelnemer treffend samen wat er leefde tijdens de achtste en laatste leergang van Space for Grace. De middag stond in het teken van terugblikken én vooruitkijken: hoe houden we de energie vast die de afgelopen jaren is ontstaan en hoe bouwen we daarop verder? Nu het kerkvernieuwingsproject, dat zeven jaar lang ruimte bood aan pionierende initiatieven, wordt afgerond, gingen we samen op zoek naar nieuwe inspiratie, hoop en perspectief voor de toekomst.
Kerkfestival Amen. En Nu
De middag begon met een terugblik op het afsluitende festival Amen. En Nu. Een deelnemer vertelde hoe zij nieuwsgierig, maar zonder hoge verwachtingen, naar Antwerpen was gereisd. “Ik ging naar huis met nieuwe energie en vertrouwen in de toekomst,” blikte zij terug.
Het festival bracht parochianen uit Vlaanderen en Nederland samen en bood volop gelegenheid om ervaringen uit te wisselen. Ook deze middag zochten we inspiratie over de grens, met bijdragen van de Vlaamse sprekers Rik Torfs en Raf Lust.
De kerk is fantastisch
We luisterden eerst naar Rik Torfs. In zijn boek De kerk is fantastisch beschrijft hij zijn hoopvolle visie op de kerk. Verschillende van die gedachten deelde hij met ons.
Zo benadrukte hij dat de kerk, ondanks alle veranderingen, nog altijd veel mogelijkheden biedt. “De kerk hoeft niet gestroomlijnd te zijn,” stelde hij. Juist de ruimte voor verschillende manieren van geloven en kerk-zijn maakt haar waardevol.
Torfs stond ook stil bij de betekenis van kerkgebouwen. Waar vroeger vaak werd gezegd dat het gebouw niet belangrijk is, ziet hij dat anders. De geschiedenis van een gebouw, de vraag wanneer het gebouwd is en hoe het door de jaren heen is veranderd, dragen allemaal bij aan de ervaring van de plek. Ook het verticale aspect van een kerkgebouw – de verwijzing naar iets dat groter is dan onszelf – vindt hij van grote waarde. Juist dat element mist hij vaak op andere plekken, zoals in crematoria.
Diversiteit was een belangrijk thema in zijn bijdrage. Volgens Torfs is de kerk een “grote paraplu van verbondenheid in Christus”, waarin ruimte moet zijn voor verschillen, twijfel en zoeken. De uitdaging is volgens hem: “mensen niet te verwerpen zonder je eigenheid op te geven”.
Ook ongelovigen en zoekende mensen moeten een plaats hebben in de kerk. Want: wat is gelovig zijn eigenlijk? En is het niet zo dat het per dag kan verschillen? Iemand die zijn geloof is kwijtgeraakt zou geen afscheid moeten nemen van de geloofsgemeenschap. De waarde van verbondenheid blijft bestaan en geloof kan altijd weer terugkeren.
“De kerk hoeft niet gestroomlijnd te zijn,”
Een van de hoofdvragen van de middag was: hoe kunnen we de energie vasthouden? Volgens Torfs heeft enthousiasme veel te maken met temperament. Hij verwees naar de gedachte dat optimisme een morele plicht zou zijn, maar noemde dat een “catastrofe”. Optimisme uit plichtsgevoel werkt volgens hem niet. Enthousiasme moet van binnenuit komen. Wanneer mensen zeggen dat er onvoldoende middelen zijn, is er vaak een ander probleem: dan ontbreekt het eigenlijk aan enthousiasme. Zelf ziet Torfs weinig redenen voor pessimisme. Hoop en verwachting zijn voor hem nog altijd volop aanwezig.
Aansluitend gingen we twee aan twee in gesprek. We wisselden uit wat we zelf fantastisch vinden aan de kerk en waar we een kritische noot bij plaatsen. We vroegen ons af: kunnen die twee naast elkaar bestaan? Een van de deelnemers beantwoordde deze vraag met de mooie uitdrukking: “Vechten is hechten”.
Lessen uit zeven jaar Space for Grace
Als tweede spreker deelde Raf Lust zijn ervaringen als coördinator van Space for Grace Vlaanderen. Een belangrijke les was dat projecten mogen mislukken. Van de ongeveer zeventig ondersteunde initiatieven bleken er acht uiteindelijk niet levensvatbaar. Dat zag hij (en de financier) niet als falen, maar als een onmisbaar onderdeel van leren en vernieuwen.
Volgens Lust ging het steeds om het creëren van ruimte voor initiatieven die iets zichtbaar maken van Gods droom voor mensen. Dat gebeurde op heel verschillende manieren. Zo ontstond presentiepastoraat vanuit een caravan in Mol-Balen, werd in een winkelcentrum in Genk een laagdrempelige ontmoetingsplek ingericht en bood House of Compassion in Brussel ondersteuning aan Palestijnse gezinnen en asielzoekers. Andere initiatieven richtten zich op zingeving rond het levenseinde of op nieuwe vormen van vieren en samen kerk-zijn.
Ondanks hun verschillen hadden de projecten één ding gemeen: ze sloten aan bij wat lokaal leefde en gaven mensen de ruimte om vanuit hun eigen talenten en betrokkenheid vorm te geven aan geloof en gemeenschap.
Tot slot gaf Raf ons een wens mee: Bon courage! Blijf proberen, durf nieuwe wegen te verkennen en laat je niet ontmoedigen door wat niet lukt. En mocht je onderweg struikelen, hoop dan dat er iemand is die een pleister aanreikt.
Luisterend op weg
De laatste spreker was Anneke van der Kamp, betrokken bij de Landelijke Werkgroep Synodaliteit. Zij kwam voor haar bijdrage letterlijk met een toolbox onder haar arm naar voren.
Die toolbox stond symbool voor de vele handreikingen, werkvormen en materialen die beschikbaar zijn om synodaliteit in de praktijk te brengen. Denk aan gespreksmethodieken, trainingen voor gespreksbegeleiders, werkvormen voor bestuursvergaderingen en materialen zoals Luisterend op weg met het Evangelie en Een feest van alle mensen. Al deze hulpmiddelen zijn bedoeld om een cultuur van luisteren en samen beslissen te bevorderen.
Een deelnemer die al ervaring had opgedaan met het synodale gesprek verwoordde het zo: “Het is een positieve manier, waardoor je de diversiteit in de eigen parochie en in de wereldkerk beter aankunt.”
Een wezenlijk onderdeel van het initiatief Luisterend op weg is het zichtbaar maken van inspirerende voorbeelden uit parochies, geloofsgemeenschappen en andere kerkelijke netwerken.
“Het is een positieve manier, waardoor je de diversiteit in de eigen parochie en in de wereldkerk beter aankunt.”
Hoe sluit dit initiatief aan op de afgelopen jaren van kerkvernieuwing? Volgens Anneke gaat synodaliteit niet in de eerste plaats over nieuwe projecten, maar over een cultuur: hoe kun je samen kerk zijn? Centraal staat het gesprek in de Geest, een methode die ervoor zorgt dat iedereen aan bod komt, niet alleen de luidste stemmen, maar ook de stille.
Het is dus geen kant-en-klaar antwoord voor de toekomst. Wel kan het aan de basis staan van nieuwe stappen, nieuwe initiatieven en nieuwe vormen van samenwerking. Synodaliteit is niet de energie die nodig is voor kerkvernieuwing, maar helpt wel om die energie te ontdekken, te delen en er samen richting aan te geven.
Workshops
Na de plenaire bijdragen gingen de deelnemers uiteen in verschillende workshops.
Gesprek in de Geest
In de workshop van Anneke van der Kamp konden deelnemers zelf ervaren hoe een synodaal gesprek, een gesprek in de Geest, werkt. Deelnemers lazen samen een Bijbelpassage en begonnen het gesprek met een moment van stilte. In die stilte dacht iedereen na over dezelfde vraag: Wat betekent ter communie gaan voor jou? Vervolgens startte de eerste gespreksronde. Iedereen kreeg de gelegenheid om vanuit de eigen ervaring te spreken, terwijl de anderen luisterden zonder te reageren. Daarna volgde opnieuw een moment van stilte.
In de tweede ronde stond de vraag centraal wat ons had geraakt of aangesproken in wat de anderen hadden gedeeld. Ook deze ronde werd afgesloten met stilte. In een derde en laatste ronde werd samen teruggekeken op het gesprek. Welke nieuwe inzichten waren ontstaan? Wat hadden we gehoord dat ons aan het denken zette?
7 lessen Space for Grace
In de workshop van Erik Borgman en Raf Lust stonden zeven lessen uit zeven jaar Space for Grace centraal. Iedere les werd kort besproken waarna deelnemers werden uitgenodigd om hun eigen inzicht op papier te zetten.
De reacties lieten zien hoezeer de lessen aansloten bij de praktijk van de aanwezigen. Bij de les ‘Doorbreek de eilandmentaliteit via netwerking’ noteerde een deelnemer bijvoorbeeld: ‘In je bubbel zitten betekent op den duur vereenzaming.’ Ook de les ‘Durf te experimenteren’ riep herkenning op. Daarbij werd onder meer opgeschreven: ‘Kwaliteit gaat boven kwantiteit. Bied goede bijeenkomsten aan, dan gebeuren er ook mooie dingen.’
Zo ontstond rond alle zeven lessen een gezamenlijke oogst van ervaringen en ideeën voor de toekomst.
Waarom we niet geholpen zijn bij een perfecte kerk
In de workshop met Rik Torfs werd dieper ingegaan op voorbeelden uit zijn boek De kerk is fantastisch en waarom we niet geholpen zijn bij een perfecte kerk. Er ontstonden mooie gesprekken over de kerk als oase, als vrijplaats in de wereld. Dat in het falen van het instituut de kracht zit, de hummus, om zelf de christelijke boodschap beter in de praktijk te brengen. Over de waarde van humor in de kerk dat een brug kan zijn tussen redelijk nadenken over het geloof en het waarachtige mysterie. En over een prachtige beeldengroep die (op een zeker moment) niet gezien werd door bezoekers van een kerk, maar wat juist haar schoonheid vergrootte, omdat ze er enkel genereuzer en belangenlozer door werd. Met de verhalen van Torfs en de vragen en voorbeelden van de aanwezigen werd het een levendig en leerzaam gesprek.
Slotviering
We sloten de middag af met een viering in de kerk. Aan het begin werden we uitgenodigd om een wens voor de toekomst op een kaartje te schrijven. De kaartjes werden verzameld en kregen een plaats in de viering.
Telkens werd een willekeurig kaartje gepakt en de daarop geschreven wens hardop voorgelezen. Zo klonken de hoop, verlangens en verwachtingen van de aanwezigen door de kerk. Na enkele voorgelezen wensen zongen we samen: “Keer U om naar ons toe, keer ons toe naar elkaar.”
Daarmee eindigde de laatste leergang van Space for Grace: met hoop en vertrouwen in de weg die voor ons ligt.
